Początkowo, po wybuchu II wojny światowej, na terytorium II Rzeczypospolitej wcielonym do III Rzeszy oraz w granicach powstałego z ziem okupowanych przez Niemcy Generalnego Gubernatorstwa, władze niemieckie prowadziły politykę izolacji Żydów od Polaków, m.in. przez noszenie opasek z gwiazdą Dawida, ostatecznie przesiedlając ludność żydowską do licznych gett. Pierwsze getto w okupowanej Europie powstało w październiku 1939 roku w Piotrkowie, dziś Trybunalskim.
Likwidacja gett i masowa wywózka ich mieszkańców do obozów śmierci zostały rozpoczęte 16 marca 1942 roku. W tym dniu, w ramach tzw. akcji Reinhardt, z lubelskiego getta wysłano 1600 osób do obozu w Bełżcu. Mordów Żydów Niemcy dokonywali także w obozach: w Chełmie nad Nerem (czyli Kulmhof), w Oświęcimiu (czyli Auschwitz-Birkenau), w Sobiborze, Treblince, Majdanku. Według danych Muzeum Polin w wyniku Zagłady zginęło 6 milionów Żydów, z których blisko połowę stanowili Żydzi polscy.
- Decyzja o likwidacji, podjęta tylko i wyłącznie przez Niemców i niemieckie państwo, nie powstała od razu. Rozwijała się od września 1939 roku w sposób, w którym na początku Żydzi nie byli jeszcze wyodrębnieni wśród ofiar - przypomina prof. Andrzej Nowak. - We wrześniu, do stycznia 1940 roku, Polacy byli w bez porównania większym stopniu ofiarami ludobójczej polityki niemieckiej. (...) Żydzi natomiast, zgodnie z ideologią Adolfa Hitlera, mieli być przeznaczeni do "ostatecznego rozwiązania". Nie było tylko jasne, jak ono ma wyglądać - podkreśla.
Czytaj także:
Zagłada Żydów w nazistowskiej ideologii
Plan "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" opracował Adolf Eichmann, szef sekcji żydowskiej Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy. - Zastanawiał się we wrześniu 1039 roku, co zrobić z tymi masami ludności żydowskiej. Zaproponował tymczasowo zgromadzić ich w rezerwacie, w okolicach Niska, to był pierwszy pomysł. Drugi, który narodził się w kręgach niemieckiego MSZ, to Madagaskar. Ale w istocie ten projekt segregacji i wyniszczania Żydów Niemcy zaczynają realizować na ziemiach polskich z pełną konsekwencją od listopada 1939 roku - opowiada prof. Nowak.
We wrześniu 1940 roku wprowadzono zaostrzony rok później rozkaz Hansa Franka, naczelnika Generalnego Gubernatorstwa, na którego mocy za opuszczenie getta Żydom groziła kara śmierci. Ten wyrok czekał także osoby, które zaoferują lub sprzedadzą Żydowi karę śmierci. - Nie było takiego ustawodawstwa i prawodawstwa w żadnym innym kraju europejskim podbitym przez Niemców - zaznacza gość "Historii żywej".
Szacuje się, że na ziemiach polskich ocalało 40-50 tysięcy Żydów, ukrywających się także z pomocą Polaków. Od 1963 roku państwo Izrael przyznaje tytuł "Sprawiedliwy wśród Narodów Świata" tym, którzy ratowali Żydów od Zagłady. Największą grupą uhonorowanych - liczącą 7300 osób - są Polacy.
Tytuł audycji: Historia żywa
Prowadziła: Dorota Truszczak
Gość: prof. Andrzej Nowak (historyk, publicysta, nauczyciel akademicki, sowietolog, autor "Dziejów Polski")
Data emisji: 11.12.2023
Godzina emisji: 21.07
DS/qch
Auschwitz-Birkenau. Los Żydów w okupowanej Polsce - Jedynka - polskieradio.pl